Kres melsztyńskiego zamku w nowym świetle

Historia kresu melsztyńskiego zamku okazuje się bardziej złożona niż dotąd sądzono. Przez lata powtarzano (w licznych artykułach i publikacjach), że warownia została zniszczona w czasie konfederacji barskiej przez wojska rosyjskie, które po zajęciu zamku miały go splądrować i spalić. Tymczasem nowe, dotąd nieznane i niepublikowane źródło rzuca zupełnie inne światło na wydarzenia z 1770 roku.

Okazuje się, że kluczową rolę w upadku zamku odegrał oddział konfederatów barskich pod komendą Józefa Wincentego Suhaka, regimentarza sanockiego. Dokument opisuje jak jego ludzie najpierw opróżnili zamkowe piwnice z pokaźnych zapasów wina („zabrane wino z piwnic melsztyńskich które dobywało ludzi kilkadziesiąt przez 3 dni i nocy”), a następnie, szukając ukrytych skarbów, rozbijali mury, burzyli piwnice i przebijali się przez zawalone części budowli:
,,Odrzwija i drzwi których gdy się dobrali przez zawaliny kazał zrąbać
Piwnice poburzyli szukając Skarbów w całym Zamku Melsztyńskim szukał mury kazał obalać i psuć czegoby największy nieczynił nieprzyjaciel.”

Poniżej na zdjęciu wykaz (znacznej ilości) wina, które zabrane zostało z piwnic zamku na Melsztynie, na kwotę ponad 30 000 złotych.

Zamek stał się ofiarą tamtej epoki: miejscem poszukiwania żywności, broni i pieniędzy, a ostatecznie jednym z wielu obiektów, które nie przetrwały burzliwych czasów.

Odnalezione dokumenty pozwalają nam na nowo spojrzeć na historię Melsztyna, z poczuciem, że wciąż odkrywamy coś nowego o miejscach, które wydawały się już dobrze poznane.

✍️ Wojciech Grzegorczyk

Józef Wincenty SUHAK konfederat barski, regimentarz sanocki, bohater Polskiego Słownika Biograficznego:
„O pochodzeniu Suhaka nic nie wiadomo; szlachcic, wg Władysława Konopczyńskiego „okaz kresowy”, co pozwalałoby upatrywać jego związków z Bracławszczyzną (rejon Lipowca) lub okolicami Czerkas (Kowalicha), gdzie wzmiankowani byli właściciele o tym nazwisku. Być może krewnymi Suhaka byli zaangażowani w konfederację barską bracia Ignacy (zm. przed 1771) i Ludwik Suhakowie z Żytomierskiego oraz zesłany na Syberię chorąży Jan Suhak.

Suhak był w listopadzie 1768 w Żwańcu lub Okopach Świętej Trójcy, gdzie wokół braci Pułaskich (Antoniego, Kazimierza i Franciszka) gromadzili się konfederaci, «żywioł jednowioskowy, po części nawet zaściankowy» (Konopczyński). Gdy 8 III 1769 nastąpił atak wojsk rosyjskich gen. L. W. Izmaiłowa, Suhak dowodził obroną Okopów Świętej Trójcy; wraz z uzbrojonymi rzemieślnikami dzielnie stawiał opór, lecz wobec przewagi nieprzyjaciela wyprowadził z okopów 400 swych podkomendnych, z których wielu po starciach z oddziałem Rosjan przeszło przez Dniestr na stronę turecką do Bukowiny. Tego roku został Suhak regimentarzem konfederacji sanockiej, zawiązanej pod laską Filipa Radziminskiego. Na początku czerwca był Suhak w Sokalu i 7 VI nałożył na miasto i kahał kontrybucję. Walczył pod komendą Kazimierza Pułaskiego w okolicach Rzeszowa; na zamku pojmał rosyjskiego gen. Kaspra Lubomirskiego i jako okup za jego uwolnienie wziął 3 tys. dukatów i srebra stołowe. W akcie wystawionym 2 IV 1770 przez Generalność uznano zasługi wojskowych z dywizji K. Pułaskiego, m.in. Suhaka. Znanemu z bezwzględności Suhakowi powierzył K. Pułaski rozkazem z Łososiny 8 VI t.r. wybieranie podatków. W sierpniu w potyczce pod Liskiem (obecnie Lesko) odniósł Suhak sukces i wziął do niewoli trzech rosyjskich karabinierów. Wiosną 1771 «po nieprzyjacielsku» zaatakował oddziały, które za zezwoleniem Generalności usunęły się w rejon nadgraniczny, gdzie uzupełniały braki; Generalność żaliła się na to K. Pułaskiemu. Tymczasem K. Pułaski, z pominięciem Generalności, wydał uniwersał, nakazujący Suhakowi zwalczać «kupy swawolne» oraz wybierać we wsiach woj. sandomierskiego pogłówne, hiberny i kwarty, a w dobrach zwolenników króla Stanisława Augusta i «familii» także dochody z dóbr. W czerwcu był Suhak z K. Pułaskim kilka dni w Zamościu; miasto wprawdzie zapewniło sobie neutralność, lecz K. Pułaski wymógł pozwolenie na kilkudniowy pobyt oficerów konfederacji, w tym Suhaka. Nie wiadomo, kiedy Suhak towarzyszył ze swym oddziałem Marcinowi Lubomirskiemu, który zasłynął podczas konfederacji z samowoli i działań na poły rozbójniczych. W styczniu 1772 Generalność zwróciła się do K. Pułaskiego, by trzymał Suhaka i jego oddział, najbardziej uciążliwy dla obywateli, jak najdalej od rejonów przygranicznych. W marcu t.r., wspólnie z M. Lubomirskim, zaatakowali Lubomirskich w Rzeszowie, a później zostali rozproszeni przez Rosjan pod Wiśniczem. Wspólnie z marszałkiem konfederacji inflanckiej Janem Kazimierzem Zyberkiem odniósł Suhak w kwietniu sukces w potyczce pod Pilznem, zabierając nieprzyjacielowi broń i konie. W maju, gdy do Rzpltej wkroczyły wojska austriackie, Suhak ze swym oddziałem uszedł z okolic Dukli i Korczyny na północ; 22 V został rozbity pod Strzyżowem. Wezwany przez swego marszałka, Radzimińskiego, udał się w rejon Częstochowy, jednak nie podporządkował się rozkazowi schronienia w twierdzy jasnogórskiej i wspólnie z marszałkiem dobrzyńskim Władysławem Mazowieckim prowadził działania w okolicy fortecy. Obaj zostali pokonani w tym rejonie, 26 VII pod Kłobuckiem, przez oddział dowodzony przez płk. Łopuchina. Suhak z kilkoma oficerami schronił się na Jasnej Górze, po czym uszedł za granicę, na pruski Śląsk; być może zatrzymał się w siedzibie M. Lubomirskiego, Krawarni koło Opawy. Dalsze losy Suhaka nie są znane.”